Bezrobocie w II Rzeczpospolitej
    historia Rzeczypospolitej28 · historyczne ciekawostki40 · bezrobocie67
2009-03-30
W dobie kryzysu finansowego, a w konsekwencji wzrastającego bezrobocia, warto przyjrzeć się bliżej historii, w której jak w zwierciadle odbijają się wszystkie tąpnięcia i zawirowania rynku.

Bezrobocie w II Rzeczpospolitej było spowodowane splotem wielu czynników o różnym stopniu trwałości i w porównaniu z innymi krajami miało jednocześnie charach związany z kryzysem gospodarczym (brak kapitału, ograniczone możliwości inwestowania, spadek produkcji i zatrudnienia), a także z dynamicznym przyrostem ludności zdolnej do pracy, która w większości zamieszkiwała wieś. Jednak na kształtowanie się sytuacji demograficznej Polski w dwudziestoleciu międzywojennym decydujący wpływ miała I wojna światowa, po której ludność kraju zmniejszyła się o 13, 3%. Bezpośrednią przyczyną ubytku były straty ludności, a także emigracja z terenów objętych działaniami wojennymi, deficyt urodzeń sięgający prawie miliona nienarodzonych dzieci oraz nadliczbowy wzrost zgonów niemowląt i dzieci.

Tuż po wojnie sytuacja uległa diametralnej zmianie. Zaczął się wówczas okres kompensacji zamykający wojenny cykl demograficzny, którego konsekwencją było wysokie tempo przyrostu naturalnego oraz istotne zmiany w dynamice i strukturze ludności. Najwyższy poziom przyrostu naturalnego (18, 5%), który ponad pięciokrotnie przekraczał poziom z 1919 roku odnotowano w 1925 roku. Ten wzrost utrzymywał się prawie do końca 1938 roku na bardzo wysokim poziomie i jeszcze w tym roku był trzykrotnie wyższy od poziomu z 1919 roku. Przyrost ludności w tym okresie był tak duży, że między rokiem 1921 a 1939 liczba ludności wzrosła o 8 mln, tj. 29%, w tym w wieku zdolności do pracy o 5, 7 mln. Można wobec tego powiedzieć, że czynnik wojenny był przyczyną bezrobocia w dwóch wymiarach: demograficznym i ekonomicznym, który spowodował bezpośredni ubytek miejsc pracy spowodowany przez wojnę oraz wyczerpanie zasobów kapitałowych, niezbędnych do finansowania inwestycji generujących wzrost gospodarczy i stymulujących wzrost popytu na pracę.

Polska emigrująca

Istotnym czynnikiem kształtującym bezrobocie w II Rzeczpospolitej był również czynnik emigracyjny, który w warunkach wyżu demograficznego i niedostatecznego popytu na pracę łagodził trudną sytuację na rynku pracy. Emigracja miała przede wszystkim ogromne znaczenie dla przeludnionej wsi polskiej. Przed I wojną światową emigracja na wsi pochłaniała niemal cały przyrost ludności, wydatnie zmniejszając nadmiar rąk do pracy. W latach 1919-1930 wyemigrowało z Polski ponad 1, 5 mln osób. Począwszy od 1930 roku pod wpływem światowego kryzysu gospodarczego nastąpiły zmiany w postaci znacznego ograniczenia możliwości emigracyjnych ludności polskiej za granicę oraz wzmożone powroty wychodźców do kraju, którzy najsilniej zasilali szeregi bezrobotnych. I tak w latach 1931-1935 wyemigrowało 229, 3 tys. osób, ale równocześnie powróciło do kraju 232, 5 tys.

Stopa i skal bezrobocia

Dane dotyczące bezrobocia w II Rzeczpospolitej pochodziły w dużej mierze z wykazów bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pośrednictwa pracy. Dane te jednak nie odzwierciedlały rzeczywistej skali zjawiska, ponieważ rejestracja nie obejmowała wszystkich poszukujących pracy. Począwszy od 1924 roku zainteresowanie bezrobotnych rejestracją w urzędach pośrednictwa pracy wiązało się z możliwością otrzymania zasiłku ustawowego lub pomocy doraźnej, przy czym uprawnienia do zasiłku lub innych form pomocy przysługiwały jedynie osobom, które już pracowały i pracę utraciły, a nie miały innego źródła dochodu. Pozbawione prawa rejestracji było osoby pracujące w rzemieślnictwie i chałupnicy, a także młodzież poszukująca pierwszej pracy zawodowej.

Pierwsze dane na temat bezrobocia przyniósł powszechny spis ludności z 1931 roku, który umożliwił wyodrębnienie kategorii osób wykazujących brak pracy. Według danych liczba bezrobotnych robotników w tym okresie wynosiła 603, 4 tys., a pracowników umysłowych- 78 tys. Jednak dane spisane miały się często nijak do rzeczywistości. Najlepszym tego przykładem jest spis bezrobotnych poza rolnictwem, który według urzędów pośrednictwa pracy wynosił 312, 5 tys., a według spisu ludności 681, 4 tys., a więc przeszło dwukrotnie więcej. O ile w latach dwudziestych występowały wahania liczby zarejestrowanych, osiągające najniższy poziom w latach dobrej koniunktury, o tyle w latach trzydziestych liczba bezrobotnych systematycznie rosła.

Struktura bezrobocia w II Rzeczpospolitej pokazuje, że w okresie natężenia kryzysu najszybciej rosła liczba pracowników wykwalifikowanych (górnicy, hutnicy, metalowcy, włókniarze) oraz pracowników umysłowych. Wraz z ożywieniem gospodarczym liczba bezrobotnych pracowników wykwalifikowanych zmniejszyła się, natomiast niezwykle dynamicznie rosła liczba bezrobotnych pracowników niewykwalifikowanych.

Walka z wiatrakami

W porównaniu z innymi państwami, które jeszcze przed I wojną światową wypracowały określone sposoby walki z bezrobociem, odrodzona w 1918 Rzeczpospolita Polska musiała dopiero tworzyć podstawowe instytucje rynku pracy i formy organizacyjne, niezbędne do prowadzenia walki z tą klęską społeczną. Dlatego w chwili odzyskania niepodległości państwo polskie stanęło wobec konieczności przyjścia z pomocą licznym rzeszom ludności pozbawionej pracy wskutek wojny (liczba bezrobotnych w 1918 roku sięgała 450 tys., z tego w samej Warszawie było ich około 90 tys.)

W celu łagodzenia społecznych skutków bezrobocia w grudniu 1918 powołano Komitety Niesienia Pomocy Bezrobotnym, których działalność polegała na udzielaniu potrzebującym zapomóg pieniężnych lub darowizn żywnościowych i miała charakter doraźny. Rok później, na mocy dekretu z 27 stycznia 1919 roku utworzono Państwowe Urzędy Pośrednictwa Pracy, które zajmowały się rejestracją bezrobotnych i kierowaniem ich do pracy.

Satyra rysunkowa
Oglądaj śmieszne i mniej śmieszne rysunki satyryczne

Pod wpływem załamania gospodarczego w 1924 roku, które spowodowało znaczny wzrost bezrobocia, wprowadzono nową formę łagodzenia jego skutków w postaci ustawowego zabezpieczenie na wypadek utraty pracy. Potem na krótki okres czasu wprowadzono pomoc specjalną w postaci zapomóg pieniężnych. W 1931 roku powołano Komitet do Spraw Bezrobocia przy Radzie Ministrów. Jego zadaniem było udzielanie bezrobotnym pomocy w postaci rozdawnictwa artykułów żywnościowych i dożywiania w specjalnych kuchniach oraz w wyjątkowych przypadkach wypłacanie zapomóg pieniężnych.

Bezrobocie stałe

Zdaniem Krystyny Mlonek bezrobocie w II Rzeczpospolitej było stałą cechą sytuacji na rynku pracy. Miało przede wszystkim charakter strukturalny i masowy. Wynikało ze sploty różnych czynników, wśród których podstawowe znaczenie miał ogromny przyrost ludności w wieku produkcyjnym i skutki kryzysu gospodarczego. W odczuciu badaczki osobliwością polskiego bezrobocia było wielkie przeludnienie agrarne (zbędni w gospodarstwach rolnych), które wskutek przepływu ludności ze wsi do miast utrwalało utrzymanie się wysokiego poziomu bezrobocia w całym okresie dwudziestolecia międzywojennego. Dlatego poprawa sytuacji na rynku pracy wymagała kompleksowej przebudowy struktury gospodarczej kraju, w tym jego uprzemysłowienia i reformy struktury agrarnej.

Źródło: K. Mlonek, Bezrobocie w Polsce w XX wieku w świetle badań


Chcesz odnieść się do stanowiska autora, chcesz polemizować, skomentować ten tekst? A może chciałbyś Drogi Czytelniku napisać na inny temat dotyczący zagadnień związanych z polityką czy historią?
Jeżeli jesteś zainteresowany i zdecydowany przeczytaj nasz anons dotyczący współpracy redakcyjnej lub od razu napisz i wyślij do nas swój materiał na adres: redakcja@mojeopinie.pl. Odezwiemy się szybko!!


Komentarzy: 0
  • Dodaj komentarz
  • Tytuł
  • Treść
  • Pseudonim
  • Przepisz kod obrazka
  • Kod obrazka:
zobacz również
O kondycji relacji polsko-niemieckich słów kilka

W ostatnich dniach polską opinią publiczną zelektryzował artykuł w tygodniku „Der Spiegel”, zwracający uwagę, że inne nacje, w tym polska, pomagały Niemcom w przeprowadzaniu Holokaustu....
[zamknij]W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Prywatności".