Ekosystemy świata, cz.1 – środowiska lądowe (ekosystem tundrowy i borealny)
    zmiany klimatyczne40 · ekosystem5
2009-01-14
Na pojęcie ekosystemu składają się dwa składniki: biocenoza, czyli zespół żywych organizmów występujących na danym terenie, powiązanych ze sobą wieloma zależnościami (konkurencja, drapieżnictwo, pasożytnictwo, symbioza i in.), a także biotop, obejmujący zarówno warunki klimatyczne i budowę geologiczną wraz ze wszystkimi czynnikami występującymi. Do nich zaliczyć możemy temperaturę, wodę, światło, zasolenie, ciśnienie oraz chemie wody i gleby (odczyn pH, zawartość składników mineralnych). Składniki przyrody nieożywionej (abiotyczne), wraz z elementami ożywionymi (biotycznymi) oddziałują na siebie wzajemnie, tworząc funkcjonalną jednostkę, odróżniającą się od innych zwaną ekosystemem.

Aby lepiej zrozumieć świat przyrody należy przyswoić sobie jedno z podstawowych pojęć ekologii, jakim jest ekosystem. Naukowcy przez lata analizowali rozkład przestrzenny gatunków flory i fauny i ich siedlisk (miejsce życia organizmów), dzięki czemu powstała klasyfikacja środowisk lub typów ekosystemów istniejących na Ziemi. W dalszej części skupię się na krótkiej charakterystyce dominujących czynników występujących w danych ekosystemach oraz sposoby w jaki kształtują one zespoły organizmów.

Środowiska lądowe

Podstawowy podział środowisk lądowych opiera się na biomach (biom – fragment biosfery odznaczający się typowymi warunkami środowiskowymi i panującą tam roślinnością). Lądowe biomy świata uwarunkowane są przez czynniki klimatyczne i zmiany, jakim one podlegają. Dwa najważniejsze z nich to temperatura i dostępność wody, z uwzględnieniem ich zmienności sezonowej.

Temperatura – zakres temperatur na powierzchni Ziemi jest dość duży. Typowa minimalna temperatura na Syberii wynosi -40oC, natomiast na niektórych obszarach pustynnych północnej Afryki +50oC . Takie skrajności sprawiają poważne problemy dla żywych organizmów. Temperatura poniżej zera doprowadza do zamarzania wody, głównego składnika wszystkich organizmów. Wiele organizmów wykształciło swoiste przystosowania do życia w ujemnych temperaturach. Natomiast wysokie temperatury grożą odwodnieniem, zatrzymaniem procesów biochemicznych, czy też degradacją enzymów występujących w organizmach.

Dostępność wody – opady atmosferyczne wpływają znacząco na środowisko zmieniając je. Opady deszczu są zjawiskiem sezonowym, zmusza to organizmy do zmiennych cykli życiowych, dostosowanych do zmian w ich otoczeniu. Brak wody, czy jej nadmiar może powodować zaburzenie procesów rozmnażania i wzrostu. W okresach niesprzyjających muszą być zachowane strategie przetrwania (np. sen zimowy).

Środowisko polarne – zostało uwzględnione dla kompletności przeglądu. Występuje tam klimat surowy, w którym mogą przetrwać jedynie nieliczne gatunki zwierząt, nie istnieje jako ekosystem lądowym, jest to tylko zamarznięta woda morska. Nie ma tam zwyczajnej produkcji pierwotnej (brak roślin), jedynymi zwierzętami, które można tam spotkać, są organizmy „ciepłokrwiste” (stałocieplne) takie jak pingwiny, foki, niedźwiedzie polarne, które zdobywają pożywienie w otaczającym morzu.

Ekosystem tundrowy

Tundra znajduje się w strefie bieguna północnego, obejmując obszar północnej Kanady, Alaski, Rosji i Syberii, Grenlandii oraz innych wysp Ameryki. Charakteryzuje się następującymi cechami:

- krótki okres wegetacji, trwający ok. 50 dni,
- stale zamarznięta warstwa podglebia, tzw. wieczna zmarzlina,
- bardzo niskie opady, poniżej 40 cm rocznie,
- produkcja poniżej 1 g suchej masy organicznej, będącej wytworem organizmów żywych,
- średnia roczna temperatura wynosi ok. 1oC,
- duże zmiany sezonowe, ciemności panujące przez wiele dni, a także nieustająco panujący dzień w ciągu krótkiego lata sprzyja szybkiemu wzrostowi organizmów.

Surowość tego klimatu nie pozwala na wzrost drzew, gleba jest jałowa (stąd nazwa: tundra z fińskiego – jałowa ziemia). Głównymi czynnikami ograniczającymi wzrost roślin jest wieczna zmarzlina, leżąca pod warstwą aktywnej gleby, jednakże niekiedy występuje karłowata roślinność, stanowiąca podstawę ekosystemu. Niektóre gatunki takie jak wierzba karłowata (Salix sp.) rozrastają się na boki, czerpiąc energię z bliskości gruntu. Jedną z najbardziej rozpowszechnionych grup organizmów są mchy i porosty. Do bezkręgowców pojawiających się masowo w lecie zaliczymy nicienie glebowe, dżdżownice, skoczkonogi oraz owady, m.in. komary i meszki. W tundrze nie występują kręgowce zmiennocieplne, takie jak gady i płazy, dla których jest po prostu za zimno. Nielicznie występują tam w okresie zimy małe gryzonie, np. lemingi. Z małych mięsożerców możemy spotkać lisa polarnego i gronostaja, z dużych zaś woła piżmowego. Jedyny z nielicznych gatunków zapadający w sen zimowy w tundrze, to niedźwiedź polarny, który przed zimą gromadzi zapasy tłuszczu. Większość ptaków, to gatunki wędrowne, które odbywają lęgi jedynie w ciągu krótkiego lata, są to gęsi, kaczki i ptaki brodzące. Dzięki dużej mobilności mogą w pełni wykorzystać sezonową obfitość roślin i owadów, a także uniknąć drapieżników.

Zlokalizowany jest w strefie okołobiegunowej w rejonie subarktycznym, ciągnący się przez Kanadę i Euroazję. Region ten jest jedyny na Ziemi, nie posiada odpowiednika w strefie półkuli południowej, którą zajmuje Ocean Południowy. Śnieg zalega tam przez ponad pół roku, dzięki bardzo niskim temperaturom, natomiast sezon letni jest dłuży niż tundrowy z towarzyszącymi wyższymi temperaturami. Do typowych wyznaczników ekosystemu borealnego możemy zaliczyć:
- opady w większej ilości niż w tundrze, głównie w postaci śniegu, których średnia roczna oscyluje w przedziale od 25 do 100 cm,
- średnie miesięczne temperatury spadają nawet do -35o C w okresie zimy, w lecie natomiast dochodzą do +23oC,
- wyraźna sezonowość, bardzo długa zima i krótkie ok. 2 miesięczne lato bez przymrozków.

Ekosystem borealny zdominowany jest przez drzewa iglaste, tworzących lasy borealne – jedną z najważniejszych formacji roślinnych ziemi, jednakże słabo zróżnicowane gatunkowo, zwany Tajgą. Gatunki dominujące tzw. drzewa szpilkowe, to świerk, jodła, sosna i modrzew, z domieszką drzew liściastych, z których spotkać możemy takie gatunki jak olcha, brzoza i topola, rosnące w bardziej osłoniętych miejscach. Patrząc dalej na północ, lesistość maleje, przechodząc stopniowo w tundrę. Lasy iglaste przepuszczają małą ilość światła przez swoje korony, gdy las jest gęsty, nie znajdziemy tam podszytu.

Można znaleźć tam większą ilość zróżnicowanych gatunków niż w tundrze, jednak liczba jest ograniczona przez mroźną i długą zimę. Gatunek migrujący z tundry do strefy borealnej w czasie zimy to renifer. Do stałych mieszkańców możemy zaliczyć kilka gatunków niedźwiedzi i wydr, borsuka, rysia, łosia, a także tygrysa syberyjskiego. Do ptaków zaliczymy podobnie jak w tundrze gatunki wędrowne, które mogą żywić się owocami lata i drobnymi płazami takimi jak żaby. Spotkamy tam także liczną ilość owadów, słabo zróżnicowanych gatunkowo, roślinożernych i atakujących głównie drzewa, np. korniki. Większość tych zwierząt od owadów do niedźwiedzi w czasie zimy zapada w sen zimowy.

Źródło: Andrew S. Pullin, Biologiczne podstawy ochrony przyrody, przekład pod redakcją naukową Januarego Weinera, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004
W części 2 – ekosystem strefy umiarkowanej chłodnej i umiarkowanej ciepłej
W części 3 – Środowisko górskie i wodne


Komentarzy: 0
  • Dodaj komentarz
  • Tytuł
  • Treść
  • Pseudonim
  • Przepisz kod obrazka
  • Kod obrazka:
zobacz również
Czy klimat zmieni nasz świat?

Jesteśmy atakowani przez ekstremalne zjawiska pogodowe: gwałtowne skoki temperatur, ulewy i powodzie, tornada, huragany, fale upałów, susze, osuwiska, lawiny, topnienie lodowców.
[zamknij]W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Prywatności".