Obecny system

Obowiązujący od 1999 roku w Polsce system emerytalny opiera się na dwóch filarach. Pierwszy to ZUS, do którego trafia 12,2 proc. pensji pracownika, a drugi Otwarte Fundusze Emerytalne, do których przekazywane jest 7,3 proc. pensji. Do II filara muszą należeć tylko osoby urodzone po 1968 r. Urodzeni między rokiem 1949 a 1968 mogli zdecydować, do którego systemu chcą należeć. Osoby urodzone przed 1949 r. nie miały wyboru i musiały pozostać w ZUS. Po 11 latach od reformy, widać jak obecny system się nie sprawdza. Wydatki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych znacznie przewyższają wpływy ze składek. Państwo w samym tylko 2010 roku musi do niego dołożyć blisko 66 mld zł, z czego aż 33,3 mld zł trafi do Funduszu Emerytalnego. Sytuacja z roku na rok znacznie się pogarsza. Według wyliczeń ZUS, dopłaty budżetu państwa do Funduszu Emerytalnego sięgną w najbliższych latach 87,3 mld zł (około 30 procent zaplanowanych tegorocznych dochodów).

Kwintesencją obecnej kondycji Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest czwartkowy wywiad Mirosław Boryczka (członek zarządu ZUS ds. ekonomiczno-finansowych) w „Dzienniku Gazecie Prawnej”. Głównym jego przesłaniem było następujące stwierdzenie - „by wypłacić listopadowe i grudniowe emerytury ZUS musi pożyczyć pieniądze”. Obecne zadłużenie FUS z tytułu kredytów wynosi 1,5 mld zł przy limicie na poziomie 4 mld zł. Czy ktokolwiek ma jeszcze złudzenia o tym, że faktycznie posiada w ZUS swoje konto na które przelewane są składki na jego przyszłą, wymarzoną emeryturę? Niepokojąco wygląda również sytuacja młodych ludzi, którzy dopiero wchodzą na rynek pracy i do tej pory nie płacili składek na ubezpieczenie. Według wyliczeń OPZZ (można się spierać co do ich rzetelności), średnia łączna emerytura w 2060 r. (mniej więcej po osiągnięciu wieku emerytalnego) będzie wynosiła zaledwie 25 proc. ostatniej pensji. To o połowę mniej niż obecnie…

Lifting dzisiejszego systemu

Reforma wprowadzająca Otwarte Fundusze Emerytalne jest dzisiaj jednym z największych osiągnięć gospodarczych po 1989 roku. OFE stanowią około 15 proc. PKB, a także około 8 proc. kapitalizacji giełdy. W przyszłości aktywa OFE, według szacunków przewodniczącego KNF Stanisława Kluzy, mogą stanowić nawet 100-115 proc. polskiego PKB. Dlatego też, można przyjąć, iż do poprawy kondycji systemu emerytalnego, wystarczy jedynie lifting obecnego systemu. Takie rozwiązanie wybrał rząd, odrzucając m.in. pomysł Waldemara Pawlaka, który postulował wprowadzenie emerytury obywatelskiej. Na szczęście, już na samym początku zawieszono wykonanie niektórych szkodliwych dla obywateli pomysłów, które forsowali ekonomiści. Mowa na przykład o wydłużeniu wieku emerytalnego. Co prawda, wydłużenie o rok pracy zawodowej osoby znajdującej się w nowym systemie, podwyższa emeryturę o około 7,7 proc. (w starym o około 1,8 proc.), to de facto dla mężczyzny oznacza pracę niemalże do śmierci. Niestety, przedstawione przez Michała Boniego koncepcje, nie są według mnie kompletne. Zajmę się tutaj wyłącznie drugim filarem systemu emerytalnego, pomijając między innymi trzeci filar (IKE), który również wymaga zmian, zmierzających do propagowania tego modelu oszczędzania.

Zacząć należałoby od upowszechnienia systemu emerytalnego w którym każdy ma emeryturę proporcjonalną do wpłaconych składek. Olbrzymią niesprawiedliwością jest stan, w którym kilkadziesiąt tysięcy osób jest traktowanych odmiennie od kilkumilionowej reszty społeczeństwa. Według szacunków prof. Wojciecha Otto, na jednego uprzywilejowanego pracuje obecnie około 7 osób, które nie posiadają przywilejów emerytalnych. Koszt emerytur mundurowych, prokuratorów, sędziów oraz górników wyniósł w 2009 r. ponad 20,9 mld zł (szacunki BCC). Zmiany z czasem powinny dotknąć również emerytury rolnicze. Bynajmniej nie chodzi tutaj o uciskanie małych gospodarstw rolnych (chociaż dopływ młodych rolników do nich powinien zostać ograniczony), ale o biznesmenów, którzy są w posiadaniu wielohektarowych latyfundiów. Tegoroczne dopłaty do Funduszu Emerytalno Rentowego KRUS wyniosą 15,5 mld zł. Łącznie na dopłaty do emerytur dla grup uprzywilejowanych wydajemy co roku około 36-37 miliardów złotych, co stanowi około 15 procent dochodów budżetowych. Suma ta, włącznie z niedoborami ZUS, będzie pochłaniać z roku na rok coraz większy procent dochodów budżetu, co jednoznacznie prowadzi do wzrostu poziomu zadłużenia.

W przypadku ujednolicenia systemu, możemy przyjąć, ie system zrównoważy się i każdy otrzyma taką emeryturę na jaką sobie zarobi. Czas więc przyjrzeć się metodom pomnażania pieniędzy przez OFE. Stworzenie systemu multifunduszowego (o wysokim, średnim i niskim ryzyku) jest świetnym pomysłem – dzięki temu nadrobimy również stracony dystans do państw z naszego regionu. Dlaczego by jednak nie dać ludziom swobodnej możliwości decydowania w którym funduszu chcieliby umieścić swoje pieniądze? Nawet gdyby taką operację można było przeprowadzić raz na kwartał i wiązałoby się to z jakąś niską prowizją. Dla osób nie interesujących się nie tylko rynkiem kapitałowym, ale i własnymi pieniędzmi zgoda – niech ryzyko będzie uzależnione od wieku. Co z resztą? Dlaczego mają być oni traktowani jako dyletanci ekonomiczni? OFE powinny konkurować między sobą również poprzez zewnętrzne benchmarki do których będą odnoszone wyniki inwestycyjne. Dziś fundusze emerytalne porównują się do średniej stopy zwrotu wypracowanej przez całą branżę (równają w dół). Co ciekawe, nowa reforma przewiduje utworzenie zewnętrznego benchmarku, jednak jest on skonstruowany w taki sposób, aby nie zaszkodzić interesom PTE. Teraz już jest jasne, dlaczego przedstawiciele towarzystw emerytalnych tak potulnie wysłuchali krytyki pod ich adresem? Zmianie powinny ulec również opłaty pobierane przez PTE. Wprowadzenie opłaty solidarnościowej (która w założeniach ma mobilizować OFE do osiągnięcia wyższej stopy zwrotu) jest dobrym pomysłem, pod warunkiem zlikwidowania bądź zmniejszenia obecnie obowiązujących opłat (np. opłaty od każdej wpłaconej składki). Do rozważenia pozostaje jeszcze kwestia możności przynajmniej częściowej wypłaty środków zgromadzonych w OFE, po osiągnięciu wieku emerytalnego. Nawet gdyby miało to wiązać się z negatywnymi konsekwencjami (np. zapłata podatku od zysków kapitałowych).