Przestrzeń zagłady w opowiadaniach B. Schulza

recenzje · polska literatura · opowiadania · 18 grudzień 2008 (07:45)

B. Schulz w swoich opowiadaniach miastu aspirującemu do roli centrum przeciwstawia Prowincję, która niszczy w pewnym sensie antytezę: miasto- wieś. Bo choć istnieje wyraźny środek obejmujący rynek rodzinnego miasta, nie ma tam żadnej hierarchia miejsc w przestrzeni. Im dalej od centrum, tym trudniej określić jego kształt.

Jest to przestrzeń wymowna, ale pełna określonych konotacji, które odsyłają w rejony wyobraźni jednostki. Ma ona jednak zawsze charakter zamknięty. Może mieć różną rozpiętość (łóżko, rynek, miasto), ale miejscem w pełni bezpiecznym będzie tutaj tylko dom. W jego symbolu streszcza się istota człowieczeństwa. To w nim wyodrębnienia się pewna całość tworząc z chaosu „nazwane”. Dla bohatera opowieści będzie on zawsze miejscem magicznym. Czy będzie to dom idealny w „Republice marzeń”, czy skonstruowany na podobieństwo grobu dom z „Emeryta”. Jego wnętrze będzie zawsze stanowić schronienie przed groźnym kosmosem. Dlatego zawiłe wędrówki po mieście kończą się, gdy mały bohater wraca z wojaży.

W opowiadaniach Schulza uporządkowaniu przestrzeni towarzyszy ściśle określony porządek czasowy. Świt, południe, zmierzch odbijają się w pokoju bohatera paletą barw. Poprzez zastosowanie cykliczności tworzy się pewien ład, gwarantujący bezpieczeństwo, bo wprowadzający przewidywalność do świata labiryntów i wiecznych wędrówek. Ten proces ma swoje źródło w przekonaniu, że w ludzką egzystencję wpisany jest trwały ład, ale także idea błądzenia jako symbol drogi życiowej.

Przestrzeń jest w pełni uporządkowana, gdy nad bohaterem opiekę sprawuje ojciec albo matka. Wtedy dla opisu charakterystyczny jest duży pietyzm ulic, placów oraz domów. Jednak, gdy bohater zagłębia się nieznane rejony miasta, wówczas pojawiają się labirynty oraz korytarze. To, co było dotąd przewidywalne i znane znika, ustępując miejsca mrocznym zakamarkom miasta. Dzieje się tak, gdy nad bohaterem nie czuwa autorytet rodzica.

W idee błądzenia jest ściśle wpisana transgresja rozumiana jako ciągłe przekraczanie przestrzeni oswojonej. Wówczas zacierają się granice między przestrzenią zamknięta, a światem zewnętrznym. Zastosowanie tego typu chwytu ma na celu ochronę środka- miejsca świętego, które można potraktować jako symbol boskiej opieki. Każda przestrzeń oswojona może jednak przekształcić się w mylne korytarze. Zjawisko to zachodzi w nocy, a więc w momencie, gdy następuje kontakt między świadomością a nieświadomością.

Miejscem fundamentalnym dla przestrzeni Schulza jest również sklep kupiecki Ojca. Jego usytuowanie w spodnich partiach domu oznacza regres, zejście w głąb odwiecznych treści, które są właściwe całej ludzkości. Dlatego handel jest dla kupca wyzwaniem, próbą wczytania się w mityczny wzór. Ojcowski magazyn jest także miejscem kontaktu z innymi ludźmi, a więc miejscem odwiecznego porozumienia. Tak, jak wszystko w przestrzeni Schulza, tak i sklep materiałów bławatnych podlega prawom cyklicznym, ponieważ okresy rozkwitu i klęsk handlowych ojca wpisują się w następstwo czasowe poszczególnych pór roku. Wielki sezon to czas prosperity, który zaczyna się w trzynastym, nadliczbowym miesiącu. Martwy to według kupieckiego kalendarza- lato. Dodatkowo sklep pełni rolę niezwykłą: w porze więdnięcia natury przypomina o wiośnie, natomiast w porze roślinnego rozkwitu zdaje się wspominać epokę rozkładu i murszenia. Jego idea zasadza się na opozycji magazynu materiałów bławatnych ze straszącą próżnią ulicą Krokodyli, która podlegając urbanistycznym przeobrażeniom stanowi zagrożenie dla fantastycznego partykularza, stając się tym samym siedliskiem zła i moralnego upadku.

Niestety przemiany społeczne oraz gospodarcze zachodzące w przestrzeni miasta, obligują zagładę mitycznego świata. Postęp rozumiany tu jako tandeta duchowa, konsumpcjonizm czy praktycyzm, sygnalizują zachodzące przeobrażenia cywilizacyjne. Złowrogi model miasta degraduje konserwatywny ład społecznej egzystencji, wypierając pielęgnowane przez żydowskich sklepikarzy zasady handlu. Dlatego Ojciec jest tutaj ostatnim obrońcą dawnego ładu i związanych z nim wartości.

Źródło:
J. Jarzębski, "Powieść jako autokreacja", "W Polsce, czyli wszędzie. Studia o polskiej prozie współczesnej", "Prowincja centrum. Przypisy do Schulza"

Dawid Miedziocha

• Karl – Markus Gauss – „Mieszkańcy Roany odchodzą pogodnie”
• Ludzie na księżycu - wizja z początku XX wieku
• „Gdy chcieliśmy być wolni. Ursus w latach 1980-89”
• Muzeum niewinności o Turcji
• Komiks w Polsce – sztuka drugiej kategorii

oceń tekst 1 2 3 4 5 6
Nie oceniony