Pustynia Błędowska
    przyroda17 · Polska91 · obszary pustynne1
2009-07-27
„Ogromna pustka, niesamowita dzikość, morze piasków, szmat ziemi nagiej, tchnącej martwotą”.

Tak o jednym z najbardziej tajemniczych i unikatowych miejsc w południowym zakątku Polski pisał niegdyś M. Kantor-Mirski, który w swoich publikacjach przedstawiał Pustynię Błędowską jako "nieprzyjazny" dla istot żywych obszar. Pustynia, o której mowa to bowiem wielka osobliwość przyrodnicza nie tylko w skali Polski. Położona jest między trzema miejscowościami: Chechło, Klucze i Błędów. To właśnie od tej ostatniej pochodzi jej nazwa. Obszar pustyni znajduje się w granicach Parku Krajobrazowego "Orlich Gniazd" i jest częściowo objęty specjalną ochroną w postaci użytku ekologicznego.

Pustynia Błędowska, wikipedia.org

Na pierwszy rzut oka jej krajobraz wydaje się dość monotonny. Bez wątpienia urozmaicenie wprowadzają tu stosunkowo niewielkie formy wydmowe oraz urokliwa dolina Białej Przemszy. Piaszczyste tereny pustyni należą do niepowtarzalnych w naszym kraju. Podobno jeszcze na początku wieku XX można było zaobserwować zjawiska miraży. Pustynia Błędowska jest obiektem o wybitnej wartości naukowej i dydaktycznej w skali europejskiej. Stanowi bardzo cenny obszar badań naukowych nad procesami formowania się pustyń piaskowych w warunkach klimatu umiarkowanego. Jest również miejscem obserwacji osadów, form i procesów eolicznych, a także obszarem badań specyficznego zespołu roślin i zwierząt.

Ze względu na ochronę niewątpliwie unikalnych walorów pustyni, a także dla ochrony minoga strumieniowego żyjącego w wodach Białej Przemszy cały obszar Pustyni Błędowskiej o powierzchni 2014 ha został zgłoszony do Europejskiej Sieci Ekologicznej NATURA 2000.

Chociaż nazwa Pustynia Błędowska jest tylko terminem geograficznym, to jednak odznacza się specyficznym krajobrazem, jakiego turysta czy miłośnik przyrody nie znajdzie nigdzie indziej. Nazwa spopularyzowana została w XIX w. przez geografa Wacława Nałkowskiego, który wprowadził ją do literatury. Jednak tak naprawdę Pustynia Błędowska pustynią w sensie klimatycznym nie jest. Klimat tego obszaru niczym nie różni się od warunków klimatycznych terenów otaczających i jest zbyt wilgotny, aby warunki pustynne mogły tu zapanować. Jednak nazwa przyjęła się i nadal funkcjonuje przyciągając do Gminy Klucze turystów, naukowców, przyrodników oraz miłośników szalonej jazdy jeepami i moto-rami.

Trochę historii

Pustynia ta jeszcze na początku XIX w. miała podobno 80 km2. Dziś rozciąga się na obszarze około 30 km2, z czego tylko 12 km2 nie jest pokryte lasem. Pustynia Błędowska dzieli się na dwie zróżnicowane części - mniejszą północną i większą południową. Obie części oddzielone są od siebie doliną rzeki Białej Przemszy. Część północna jest bardziej monotonna i odznacza się tzw. rzeźbą deflacyjną, z której wiatr wywiał wielkie masy materiału piaszczystego. Piasek tworzą drobne ziarna kwarcowe; często trafiają się w nim okruchy skał wapiennych i wypreparowane skamieniałości jurajskie (gąbki, ramienionogi, małże). Liczne są także okruchy innych skał. Najczęściej są one przez piasek oszlifowane do połysku. Do atrakcji należą tzw. fulguryty, czyli grudki minerałów powstałe wskutek stopienia piasku przez pioruny. Część południowa pustyni jest natomiast bardziej urozmaicona, oprócz obszarów deflacyjnych istnieje tu wiele form wypukłych.

Pustynia błędowska, wikipedia.org Pustynia błędowska, wikipedia.org

Do powstania Pustyni Błędowskiej w dużej mierze przyczynił się człowiek. Początek pustyni to przełom trzeciorzędu i czwartorzędu, kiedy to na obszarze dzisiejszej pustyni rozciągały się głębokie i rozległe doliny wycięte przez ówczesne rzeki. W chłodnej epoce lodowcowej podczas kolejnych zlodowaceń doliny te stopniowo wypełniały się piaskiem i żwirem pochodzenia lodowcowego. Proces ten trwał do momentu całkowitego zaniknięcia dolin, w których powstała rozległa powierzchnia piaszczysto - żwirowa wystawiona na działanie wiatru. W holocenie, czyli 10 tys. lat temu na skutek ocieplenia klimatu zaczęła się tam stopniowo zadomawiać roślinność leśna i taka postać tego obszaru zachowała się aż do wczesnego średniowiecza (XIII w.).

Dalsza metamorfoza obszaru, na którym obecnie znajduje się pustynia związana jest już z działalnością człowieka, a konkretnie z przemysłem górniczo-hutniczym. Istniejący wówczas w okolicach Olkusza ośrodek górniczo-hutniczy eksploatował na dużą skalę rudy ołowiu i srebra. Do etapu przeróbki tych rud potrzebne były piece hutnicze, które były opalane węglem drzewnym. Konieczny stał się więc wyrąb okolicznych lasów. Zapotrzebowanie było duże, dlatego też trzeba było szukać innych miejsc, które mogłyby dostarczać drewna. Nowe źródła zaopatrzenia w drewno znaleziono po obu stronach Białej Przemszy i na dużą skalę rozpoczęto wyrąb drzew na opał do ówczesnych hut, a później także do obudowy sztolni odwadniających wyrobiska górnicze. Powodowało to niszczenie cienkich warstw ubogiej gleby i odsłanianie luźnych piasków. Także wypas bydła na tym obszarze oraz zdzieranie ściółki z pokrywy glebowej znacznie przyczyniło się do pustynnienia tych obszarów. W ten oto sposób doszło do powtórnych narodzin Pustyni Błędowskiej. Wiatr zaczął spełniać wobec pustyni swoją rolę i intensywnie przenosił sypki piasek, tworzył różne pokrywy i ruchome wydmy. Zjawiska te były podobne do tych zachodzących na prawdziwej pustyni, przez co obszar ten zaczął łudząco ją przypominać.

Od wczesnych lat XX wieku pustynia wykorzystywana była jako poligon. Podczas I wojny światowej ćwiczył tu przed bitwą pod Krzywopłotami batalion pomocniczy piechoty legionowej. W okresie międzywojennym obszar ten wykorzystywała do ćwiczeń piechota i artyleria Armii Kraków, a w czasie II wojny światowej pustynia służyła jako poligon niemieckiej Afrika Korps oraz niemieckim lotnikom z bazy Udetfeld koło Siewierza. Obecnie tylko północna część pustyni wykorzystywana jest jako poligon wojskowy. Od strony Chechła oraz na górze Czubatce w Kluczach zachowały się ruiny stanowisk dowodzenia.

W latach 50. część pustyni zaorano i obsiano wierzbą kaspijską oraz sosną. W połączeniu z pyłami przemysłowymi GOP-u i obserwowanym obecnie podnoszeniem się poziomu wód, spowodowało to znaczne zmniejszenie powierzchni odkrytych piasków. Część południowa pustyni jest już niemal całkowicie zarośnięta (wyjątkiem są krawędzie wschodnie), a część północna w okolicach Chechła, jest wciąż terenem w dużej mierze odsłoniętym. Obecnie podejmuje się działanie mające na celu uchronienie tego unikalnego obszaru poprzez karczowanie sukcesywnie zarastających drzew.

Fauna i Flora

Pustynia błędowska, wikipedia.org Pustynia błędowska, wikipedia.org

Fauna pustyni to głównie owady i ptaki (150 gatunków). Spośród ptaków tu występujących na uwagę zasługuje chociażby skowronek borowy czy też świergotek polny. Na piaskach gnieżdżą się kulony - osobliwe ptaki pustynno – stepowe. Przez środek pustyni przepływa Biała Przemsza, nad której nurtem można spotkać piżmaki, bobry, łosie, kureczki nakrapiane, a w rzece minogi strumieniowe. Wymienione dwa ostatnie gatunki są zagrożone wyginięciem i znajdują się w "czerwonej księdze zwierząt".

W piaskach można spotkać drapieżne trzyszcze - chrząszcze koloru zielonego lub fioletowego z białymi plamkami na pokrywach. Na luźnych piaskach żeruje mrówkolew. Jego larwy tworzą lejowate dołki, w które wpadają mrówki. Żyją tu także jaszczurki zwinki oraz bezogoniasty płaz - grzebiuszka ziemna, która zagrzebuje się w norach. Wśród rzadkich sosenek żyje niejadowity wąż gniewosz plamisty.

Bardzo trudne warunki ma tutaj roślinność. Przetrwać może tylko ta, która potrafi się obro-nić przed wysoką temperaturą (latem piasek nagrzewa się do 700C), zapewnić sobie wilgoć, np. poprzez rozbudowany system korzeniowy.

Na piaskach rosną głównie trawy: szczotlicha siwa, wydmurzyca piaskowa i dzika pszenica. Z unikatowych i chronionych gatunków warto wymienić chociażby: dziewięćsił bezłodygowy, kruszczyk szerokolistny i rdzawoczerwony, pomocnik baldaszkowy, górska kokoryczka okółkowa, omieg górski oraz psammofity (kostrzewy, szczotlicha siwa). Najbujniejsza roślinność występuje wzdłuż Białej Przemszy.

Z ciekawszych roślin można tu spotkać wyspowe stanowisko warzuchy polskiej (ryc.) - rośliny endemicznej, niewystępującej w żadnym innym miejscu Polski. W związku z tym, że warzucha wymaga źródlanej, bardzo zimnej i czystej wody oraz piaszczystego podłoża w pobliżu Białej Przemszy miała ona doskonale warunki do rozwoju. Jednak od lat 70-tych w wyniku działalności górniczej obniżył się poziom wód gruntowych, a co za tym idzie zanikło także większość stanowisk tego gatunku.
Wspomniane gatunki roślin w znacznej mierze zmieniają morfologię Pustyni Błędowskiej i przyczyniają się nie tylko do utrwalania jej powierzchni piaszczystych, a także biorą udział w procesie wzbogacania piasku w substancję organiczną.

Ochrona i zagrożenia

Do niedawna na terenie tym można było obserwować zjawiska charakterystyczne dla naturalnych pustyń (fatamorgana, burze piaskowe, wydmy). Obecny pejzaż pustyni staje się coraz mniej "pustynny". Wokół niej rośnie bowiem las sosnowy, a dawne wydmy, obecnie zarośnięte, przypominają łąkę. Dodatkowo na obecny wygląd Pustyni Błędowskiej wpłynęło posadzenie w jej zachodniej części młodników sosnowych i brzozowych. Jedynie koło Klucz we wschodniej części pustyni oraz na północy w okolicy wzgórza Dąbrówka koło Chechła można spotkać większe łachy piasku.

Od dłuższego czasu na pustyni dochodzi do utraty jej walorów przyrodniczych. Przetrwaniu zaś pustynnych form przyrody i krajobrazu zagraża sukcesja roślinności, która powoli wdziera się na jej tereny w wielu miejscach, stopniowo anektując jej przestrzeń. Nie jest to tylko wyłącznie proces naturalny. Pustynia zarasta także na skutek zabiegów człowieka, przede wszystkim w efekcie brutalnej ingerencji, jaka miała miejsce w latach 50. ubiegłego wieku, kiedy to na potrzeby wojska część pustyni zaorano i obsadzono wierzbą kaspijską.

Zdaniem prof. Bogdana Zemanka z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego rośliny pustynne nie są w stanie wygrać konkurencji z drzewami. Formy drzewiaste nie przepuszczają bowiem odpowiedniej ilości światła słonecznego, niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania roślin piaszczystych. Dziś w miejscu muraw piaskowych wciąż powstają nowe zarośla i pustynia powoli zanika. Jeśli tempo wzrostu lasu utrzyma poziom z ostatniego 20-lecia, kiedy to pustynia zmniejszyła się o 1/3, to za kilkadziesiąt lat piaski Pustyni Błędowskiej będą już tylko wspomnieniem. Należy odpowiedzieć sobie na pytanie: Czy oddać ten teren we władanie przyrody i nie przeszkadzać roślinności w rozrastaniu się, czy rozpocząć walkę o pierwotny kształt pustyni? Jeśli zdecydujemy się na walkę to należałoby zacząć prace od usuwania krzaków i roślin z części południowej pustyni po to, by uwydatnić wydmy, zaś od strony północnej koniecznym byłoby wykarczowanie samosiejki, a także odsłonięcie murawy napiaskowej i roślinności sucholubnej. Pierwsze efekty prawdopodobnie byłyby widoczne dopiero za około osiem lat, a usuwanie roślin z pustyni potrwałoby nawet kilkanaście lat.

Korzystałam
http://www.kki.pl/zenit/grzyby_spyt/grzybypustyni_tekst.htm
http://przyroda.polska.pl/regiony/wyzyna_sk/pustynia_bledowska/opis.htm
http://www.chechlo.com.pl/?page=pustynia.html
http://cudaswiata.pl/polska/pustynia_bledowska.html
http://katowice.naszemiasto.pl/wydarzenia/1028021.html
http://www.poszukiwania.pl/portal/modules.php?name=News&file=article&sid=445
http://www.wiadomosci24.pl/artykul/pustynia_bledowska_odwiedz_nim_porosnie_sosna_36862.html
http://www.ekoportal.eu/Ochrona_przyrody/Pustynia_Bledowska_zarasta.html


Komentarzy: 4

Dominik
2 sierpnia 2009 (16:58)
obejrzyj film pustynia bledowska
http://www.youtube.com/watch?v=g3-gIwbnE0A

Igor
4 sierpnia 2009 (00:30)
znakomicie
chyba GW wzięła z Was przykład, bo dzisiaj w krajówce było o błędowskiej..i jakimś stowarzyszeniu...bodajże Polska Sahara. Macie wyczucie.

j.
10 sierpnia 2009 (11:46)
Śmieci i zapach uryny :)
No, ale żeby w pobliżu tego wyjątkowego miejsca dało się znaleźć kosz na śmieci lub toaletę to nie powiem...

GWA
11 listopada 2009 (19:20)
:)
Jest w błędzie ten, kto nie wierzy, że na Błędowskiej można popaść w obłęd.
  • Dodaj komentarz
  • Tytuł
  • Treść
  • Pseudonim
  • Przepisz kod obrazka
  • Kod obrazka:
zobacz również
GMO- zagrożenie czy dobrodziejstwo?

Sałata z genem szczura, pomidor ulepszony za pomocą DNA ryby, czy soja z genem pozyskanym z bakterii. Taka jest nieunikniona przyszłość. Uchwalenie przez parlament ustawy o nasiennictwie a...
[zamknij]W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Prywatności".