Mamy w naszym kraju nieszczęśliwy ustrój polityczny, który jest ni to republiką prezydencką ni to systemem parlamentarno-gabinetowym. Ze względu na spore uprawnienia prezydenta RP w sprawach polityki zagranicznej i wojskowej prowadzi to często do braku jednolitej linii państwa polskiego w stosunkach z innymi państwami, a zwłaszcza z mocarstwami. W przeciwieństwie do tego państwa, na osi których rozgrywa się polska polityka zagraniczna i nie tylko (wspomnę choćby zagadnienie: postanowienia Komisji Europejskiej a sytuacja gospodarcza naszego kraju) są dalekie od podobnej dwuwładzy. W Stanach Zjednoczonych, Rosji i Francji prezydent posiada wręcz władzę podobną do rządów króla w monarchii stanowej; nadaje kierunek całemu państwu, zaś pozostałe organy władzy mają wobec niego wyłącznie funkcje kontrolne. W tej sytuacji polska dyplomacja stoi w obliczu graczy dobrze zorganizowanych i doskonale wiedzących, czego chcą. Nie znaczy to jednak wcale, że strona polska musi być piłką w grze swoich silniejszych partnerów. O tym nieco dalej, a na początek fakty.

Silne trzaski na linii Warszawa-Tbilisi

Na pytanie: „Czy Gruzini mogą liczyć na pana, tak jak mogli na prezydenta Kaczyńskiego?”, prezydent Komorowski odpowiedział: „Aż tak na pewno nie. Bo ja nie pojadę na granicę tylko dlatego, że wymyślił to sobie prezydent Gruzji.” To zdanie i kilka dalszych zdań z wywiadu głowy naszego państwa stały się w ciągu ubiegłych dwóch tygodni jednymi z najbardziej komentowanych w całej historii prasy światowej. W Gruzji wywołały oburzenie jej władz. „To nie do przyjęcia, politycznie niepoprawne i obraźliwe dla Gruzji” – skomentował słowa polskiego prezydenta na specjalnie w tym celu zwołanej konferencji prasowej wiceprzewodniczący parlamentu w Tbilisi – Paata Dawitaja. Cała sprawa zbiegła się z uroczystościami dnia niepodległości Gruzji, na które zaproszono rodzinę tragicznie zmarłego prezydenta Polski. [1] Bez wątpienia Bronisław Komorowski popełnił faux pas i towarzyszące temu słowa, że polskie władze nadal popierają całość terytorialną Gruzji, nie były w stanie zatrzeć wywołanego tym wrażenia.

W Tbilisi się oburzano, a w Moskwie triumfowano. Niemal równie szerokim echem odbił się komentarz w największej i najlepiej poinformowanej gazecie codziennej Rosji, jaką są „Izwiestia”. Komentator polityczny Maksym Jusin nie przebierał zanadto w słowach: „Prezydent Polski wskazał Gruzji właściwe miejsce” – stwierdził już w nagłówku. „W ten sposób Komorowski praktycznie rzecz biorąc zamknął cały rozdział polityki zagranicznej Warszawy, w którym Gruzja odgrywała rolę niemalże głównego strategicznego sprzymierzeńca.” – dawał wyraz z pewnością nie tylko swojemu własnemu zadowoleniu. Głównym sprzymierzeńcem w polityce wymierzania prztyczków (bo ograniczone zasoby naszego państwa nie pozwalały na nic więcej) Kremlowi była oczywiście Ukraina, ale ta sprawa rozwiązała się sama – można dodać. „Błyskawiczne «resetowanie» stosunków na linii Warszawa – Moskwa praktycznie rzecz biorąc odbiera Michałowi Saakaszwilemu wszelkie pole manewru. Jeśli alians polsko-gruziński straci swoje ostrze antyrosyjskie, to okaże się, że oba te kraje niezbyt wiele łączy.” – rozwijał dalej swą myśl rosyjski komentator. Wskazał też na dwuznaczności (jego zdaniem celowe) w wypowiedzi włodarza Pałacu Namiestnikowskiego na temat sytuacji na Kaukazie. Komorowski mówił jednym tchem o nienaruszalności granic oraz prawie narodów do samostanowienia, co Jusin odczytał jako próbę wejścia w położenie Abchazów i Osetyńców. Potępiając rozmieszczenie w Abchazji ciężkich przeciwlotniczych wyrzutni rakietowych S-300 jednocześnie wskazał na konieczność unikania wzmagania napięcia przez rozbudowę sił wojskowych (obu stron – uzupełnił myśl polskiego prezydenta rosyjski komentator). [2]

Zakłócenia na linii Warszawa-Wilno

Przybycie najwyższego urzędnika państwowego Polski na Litwę wyłącznie nieoficjalnie (jako wykorzystującego urlop turysty) wywołało rozczarowanie w Wilnie. Podobnie jednak jak prezydent Gruzji postanowił nie wyrażać oburzenia tak też pani prezydent Litwy uznała za stosowne nie dawać wyrazu rozczarowaniu. Spotkała się nieoficjalnie ze swym nowym polskim kolegą na urzędzie na promenadzie nadmorskiego uzdrowiska. Uzgodniono, że nie będzie przeszkód na drodze dokończenia wspólnych projektów energetycznych i innych. Kłopot w tym, że nie ma ich zbyt wiele, a jedynym naprawdę istotnym jest budowa połączeń obu krajów liniami wysokiego napięcia. Z drugiej strony w stosunkach polsko-litewskich pojawiło się napięcie na tle stosunków z Rosją i takie gesty jak przechadzanie się polskiej pary prezydenckiej w tłumie litewskich urlopowiczów w Nidzie bez widocznej ochrony oraz widoczne postępy naszego prezydenta w rozumieniu po litewsku ze słuchu niewiele tu pomogą.

Przedmiotem sporu jest sytuacja mieszkańców enklawy kaliningradzkiej, a dokładniej; umożliwienie im swobodnego wjazdu na obszar UE, w tym przejazdu przez państwa członkowskie Unii do Federacji Rosyjskiej, na Białoruś i Ukrainę. Prócz gestu w stronę Rosji ma to dla strony polskiej znaczenie praktyczne. Polski konsulat w Królewcu/Kaliningradzie jest dosłownie oblegany przez interesantów pragnących uzyskać wizę z białym orłem. Jest o nią znacznie łatwiej i taniej niż o wizę któregoś z tzw. starych krajów Unii Europejskiej, a kraj nasz należy do strefy Schoengen. Nie chcąc psuć klimatu na linii Warszawa-Moskwa strona polska nie decyduje się na podwyższenie opłat wizowych. Zniesienie wiz jako takich stanowi eleganckie wyjście z trudnej sytuacji. Obecne prawodawstwo unijne zezwala na wprowadzenie przez państwa członkowskie ruchu bezwizowego dla ludności graniczących z nimi państw spoza Unii zamieszkałej w strefie przygranicznej (do 50 km od granicy). Wystarczy jednak wziąć w miarę szczegółową mapę tej części Europy i linijkę, aby stwierdzić, że w odległości do 50 km od granicy z Polską albo Litwą leży niemal cały okręg kaliningradzki z wyjątkiem swojej stolicy. Rozwiązanie oparte o linię odległości 50 km jest zatem w tym szczególnym wypadku dziwactwem politycznym, a z ludzkiego punktu widzenia biurokratyczną bezdusznością. Wychodząc zatem z punktu widzenia celowości politycznej i zdrowego rozsądku rząd polski zwrócił się do rządu litewskiego z propozycją wspólnego przedstawienia władzom UE prośby o zrobienie wyjątku od zasady obowiązującej gdzie indziej i włączenie całej enklawy królewieckiej do strefy ruchu bezwizowego. Spotkał się jednak z odmową uzasadnioną twierdzeniem iż podobne sprawy są załatwiane w Brukseli latami oraz jakoby należało się spodziewać braku zrozumienia dla stanowiska sąsiadów Rosji.

Na tym jednak niestety nie koniec. Padło też uzasadnienie, że masowy napływ obywateli rosyjskich przez strefę kaliningradzką zagrozi bezpieczeństwu narodowemu Litwy. W odpowiedzi minister Sikorski oznajmił, że Warszawa rozważa jednostronne wprowadzenie całkowitej liberalizacji wizowej, bez oglądania się na Wilno i Brukselę. [3] Przygotowania do posunięcia, które ze względu na swoje skutki może naprawdę poróżnić państwo polskie i litewskie trwają. Podczas ostatniej wizyty ministra Ławrowa w Warszawie polski minister spraw zagranicznych podtrzymał swoje stanowisko. Wyraził też niemal całkowitą pewność iż po połączeniu Polski z enklawą królewiecką w strefę bezwizową, strona rosyjska będzie przestrzegać związanego z tym nieformalnego warunku nie nadużywania otrzymanego przywileju, podobnie jak to się dzieje w stosunkach z przygraniczną częścią Ukrainy.

Linia Warszawa-Moskwa poprawia swoje działanie

Bezprecedensowa obecność długoletniego ministra Putina na naradzie polskich ambasadorów w Warszawie była bez wątpienia ważnym wydarzeniem w stosunkach między obu państwami. Sformułowań, które tam padły, nie sposób uznać za przypadkowe. Na zorganizowanej tego samego dnia konferencji prasowej polski i rosyjski szef resortu przedstawili w jasnych barwach stan i perspektywy wzajemnych stosunków. „Ostatnio widzimy szczerą chęć nie tylko ze strony władz, nie tylko ze strony członków rządów czy prezydentów naszych państw, ale również naszych narodów do rozwoju normalnych, dobrosąsiedzkich stosunków i do tego, żeby te problemy, które istnieją, nie przekształcały się w przegrody nie do przekroczenia” – powiedział gość. „Bardzo się też cieszymy na wizytę prezydenta Rosji w Polsce i przygotowujemy pakiet porozumień, które, mam nadzieję, podpiszemy w obecności prezydentów” – gospodarz. [4]

Podobne wydarzenie musiało wywołać oburzenie zwolenników linii Kaczyńskiego. Komentator „Naszego Dziennika” Piotr Falkowski pośpieszył napiętnować nieuzasadnione zdaniem mediów toruńskich ustępstwa wobec Rosji. Jego linia rozumowania, znamienna dla (określę ich dyplomatycznie) niezbyt wielkich przyjaciół tak Putina jak Tuska też wymaga choćby pobieżnego opisania. Już na wstępie uznał całą tę sytuację za „ogromny awans i wyróżnienie rosyjskiego polityka przez polską dyplomację.” No cóż, jakby to nie było dziwne, są w naszym kraju ludzie, którym dostrzeżenie iż Rosja jest światowym mocarstwem, przychodzi z trudem. Ich patriotyzm tkwi najwyraźniej głęboko swoimi korzeniami w czasach Zygmunta III Wazy. Jedźmy jednak dalej. „Polski premier doczekał się w rosyjskich mediach miana «naszego człowieka w Warszawie»” – podał do wierzenia swoim czytelnikom red. Falkowski. Za to wszystko ze strony rosyjskiej też powinny pojawić się jakieś gesty – zasugerował – np. przekazanie stronie polskiej zadania prowadzenia dochodzenia mającego doprowadzić do wyjaśnienia przyczyn katastrofy smoleńskiej, co do którego nie ma (red. Falkowski i jemu podobni) wątpliwości, że została spowodowana przez władze polskie i rosyjskie. „Szef dyplomacji będzie się starał zapewne zaszczepić w swoich słuchaczach elementy własnego spojrzenia na zasadnicze problemy bieżących stosunków międzynarodowych. Czy nasi dyplomaci zaczną po tym spotkaniu myśleć kategoriami interesów Rosji?” – bije na trwogę redakcyjny kolega Józefa Szaniawskiego. [5] Treść tego rozumowania jest w miarę jasna: 1) Jest rzeczą absolutnie wykluczoną, aby Polska mogła mieć jakiekolwiek wspólne interesy z Rosją. 2) Rosja to dziki, zacofany kraj, pełen morderców, siejących terror państwowy na prawo i lewo, na który wypada być bez przerwy obrażonym, skoro nie da się tam zrobić porządku. Kto myśli inaczej, ten się wysługuje obcym. Takie „szczegóły” jak to, że Rosjanie są naturalnymi sprzymierzeńcami Polaków w sprawie przestrzegania przez władze litewskie praw mniejszości narodowych nie wchodzą w zakres idee fix, jaka swego czasu dyktowała postępowanie Zygmunta III, Karola XII czy też Napoleona, że nie będę już ciągnął dalej tej listy...

Zwycięstwo linii B nad linią A

Historia naszego kraju została naznaczona nieprzeciętnie krwawymi walkami z tzw. Moskalami, które najpierw dotyczyły obrony Litwy (właściwie: jej kresów wschodnich), a potem wynikły z polskiego dążenia do odzyskania wolności, odebranej przez carów. Myliłby się jednak ten, kto by myślał, że cały nasz naród, powiększający się powoli poza obręb szlachty powtarzał z przekonaniem wierszyk: „Kto mi powie, że Moskale to są bracia nas Lechitów, Temu prosto w łeb wypalę przed kościołem karmelitów.” Zdaniem wielu poważnych badaczy mimo ogromnych różnic pod względem sposobu organizacji życia państwowego i społecznego Polacy i Rosjanie przedstawiają sobą bardzo podobny typ antropologiczny (czyli również tzw. charakter narodowy) i bliskie pokrewieństwo genetyczne. To prowadziło do powstania tragicznego splotu wzajemnej miłości i nienawiści. Pierwszym rzecznikiem „polityki miłości” wobec „braci Moskali” (określenie Mickiewicza) był współczesny naszym wieszczom książę Adam Czartoryski. Przyjaźń jakich mało z następcą tronu Aleksandrem – zbuntowanym przeciw babce i ojcu wnukiem morderczyni państwa polsko-litewskiego Katarzyny Wielkiej, doprowadziła go do stanowiska ministra spraw zagranicznych Cesarstwa Rosyjskiego, a następnie doradcy cara na Kongresie Wiedeńskim. Nie był bynajmniej jedynym Polakiem, który opowiedział się wówczas za orientacją rosyjską – na odbudowę państwa przez cara jako naszego przyszłego króla. Zupełna niezgodność poglądów i charakteru Mikołaja I z tzw. eksperymentem konstytucyjnym unii personalnej z Królestwem Polskim położyła kres tej ciekawej próbie połączenia obu narodów pod jednym berłem.

W następnych pokoleniach myśl o pogrzebaniu wzajemnych uraz i trwałym porozumieniu między narodem polskim a Rosją zyskała sobie wymownych i niezmordowanych zwolenników w elitach obu narodów. Polscy wyznawcy tej idei wskazywali na coraz bardziej brutalny ucisk Polaków w wykonaniu Prusaków i realną groźbę dalszych postępów germanizacji, a rosyjscy na zagrożenie, jakim stał się dla samej Rosji wzrost potęgi Niemiec i Austro-Węgier, któremu należy przeciwstawić sojusz ludów słowiańskich. Dalsze rozumowanie po tej linii B (linii rezerwowej) polityki obu krajów, długo traktowanej lekceważąco przez ośrodki władzy i większość opinii publicznej, rozwijało się dynamicznie pod wpływem tego, jak niemiecki imperializm potwierdzał, że stał się wspólnym zagrożeniem. Osobiście jestem przekonany, że gdyby nie zwycięstwo bolszewików na wojnie domowej ta linia byłaby już od dawna linią główną stosunków polsko-rosyjskich i nie dopuściłaby do rozpętania przez Hitlera największej wojny wszystkich czasów.

Obecnie oba państwa może połączyć nie tyle wspólne zagrożenie, co wspólne korzyści. Z ust Ławrowa padły w Warszawie zdania, które warto zapamiętać: priorytetem rosyjskiej dyplomacji na obecnym etapie jest jak najszersze wykorzystanie zewnętrznych mechanizmów i możliwości do modernizacji własnego kraju. Rosja jest otwarta na współpracę ze wszystkimi partnerami, którzy są zainteresowani udziałem w tym olbrzymim i długoterminowym przedsięwzięciu, w tym z Polską. Tu pewna moja hipoteza. Może się mylę, a może jednak nie. To, co się dzieje na linii Europa Zachodnia – Rosja (i w co z natury rzeczy tzn. ze względu na położenie geograficzne wciąga się również nasz kraj) nie jest wynikiem szeregu działań neoimperialnej Rosji natrafiających na brak woli oporu elit politycznych Francji i Niemiec. Tak naprawdę rozgrywa się proces historyczny o ogromnym znaczeniu, niczym skutki odkrycia obu Ameryk, rewolucja przemysłowa itp. Nikt nie jest w stanie go powstrzymać, nadać mu innego kierunku ani nawet poważnie go spowolnić. Rosja i kraje pozostające z nią w ścisłym przymierzu (jak Kazachstan), zrzuciły okowy komunizmu pętające dotąd inicjatywę ich ludności, głodnej dobrobytu i nowoczesności. Silna władza modernizująca kraj i zwalczająca korupcję usuwa kłody spod nóg tej inicjatywy i mości jej szeroką drogę. Zarazem jednak Rosja jest państwem słabym, które m. in. wyjątkowo mocno uległo skutkom światowego kryzysu finansowego. Ta słabość wywołuje głęboki sprzeciw jej elit politycznych, kulturalnych, technicznych i wojskowych. Ich celem jest Rosja silna tzn. ultranowoczesna. Do tego potrzebują zachodniej techniki i organizacji pracy. Europa Zachodnia snuje różne plany i podejmuje działania mające zdaniem ich pomysłodawców uwolnić ją od zależności od importowanych surowców energetycznych, ale w najbliższej przyszłości nie zdoła się bez nich obejść. Rosjanie starają się wykorzystać niesamowitą wprost okazję: sprzedaż węglowodorów do Europy Zachodniej + zakupy zachodniej techniki + pełne wykorzystanie własnych ogromnych zasobów wykwalifikowanej kadry.

Trudno przewidzieć, czym to się skończy (osobiście raczej wykluczam powtórkę z kosztownego i nietrwałego wzrostu czasów Chruszczowa i Breżniewa), ale łatwo zauważyć, że nasz kraj ze względu na swoje położenie pośrodku Wielkiego Niżu Europejskiego znowu dostał się w sam środek wydarzeń. W zależności od polityki władz w Warszawie, postawy prasy i opinii publicznej możemy albo włączyć się w miarę możliwości do tej wymiany albo znajdować się nadal w sytuacji kogoś kto mierzy siły na zamiary i źle na tym wychodzi. To pierwsze może przyczynić się do przeprowadzenia z powodzeniem naszego własnego unowocześnienia, to drugie doprowadzi do wszechstronnej izolacji naszego kraju i zdania się na chwiejące się imperium amerykańskie, które na dodatek ma pełne ręce roboty poza Europą. To jest linia, którą proponują szeroko rozumiane środowiska PiS-u. Linia raczej bez perspektyw wymiernych korzyści dla naszego kraju. W tych dniach wystąpiła sytuacja, które może ukazać rzeczywistą wartość strategicznego partnerstwa Polski i Rosji czyli obecnej linii PO. Wobec stanowiska Komisji Europejskiej, a właściwie rzecz biorąc komisarza energetycznego, znanego z nacjonalistycznych wypowiedzi polityka niemieckiej CDU Oettingera [6] w sprawie polskiej umowy z Gazpromem, wiele może zależeć od tego, co powie Ławrow przebywający w Paryżu. Niemcy nie podejmą próby narzucenia się nam jako dodatkowych pośredników (na wzór sytuacji np. Bułgarii) wbrew stanowisku Francji i Rosji. W długoterminowym interesie Polski leży, aby stosunki polsko-rosyjskie były co najmniej równie dobre jak niemiecko-rosyjskie. W interesie Niemiec coś wręcz przeciwnego. Jak wykazała historia, jest to jedno z podstawowych zagadnień naszego bytu narodowego, a stosunki z małą Litwą czy też odległą od nas i też niezbyt wielką rolę w wielkiej polityce odgrywającą Gruzją, nie muszą być wcale złe, ale nie były i nie będą decydujące.

Korzystałem
[1] www.vz.ru/news
[2] www.izvestia.ru
[3] www.belarus.regnum.ru, www.kurierwilenski.lt
[4] www.wiadomosci.onet.pl
[5] www.naszdziennik.pl
[6] www.de.wikipedia.org