Wieczność nie wieczność, a swój kąt powinien człowiek mieć

Recenzja powieśći „Kamień na kamieniu”

Powieść „Kamień na kamieniu” Wiesława Myśliwskiego zadziwia wielością przeplatających się ze sobą wątków, jątrzących się jak rana problemów i dylematów filozoficznych. Jest w niej cały pisarz ze swoimi pytaniami o człowieka i jego miejsce na ziemi oraz bogatym w treści językiem. Dlatego można śmiało powiedzieć, że w tej książce Myśliwski osiąga literackie mistrzostwo świata, którego „Widnokrąg” i „Traktat o łuskaniu fasoli” są tylko potwierdzeniem.

Główny bohater powieści „Kamień na kamieniu”, Szymon Pietruszka buntując się przeciwko odziedziczonej chłopskości, wybiera wartości, które odbiegają znacząco od ideałów rodzimej kultury. I mimo, że jako jedyny z czworga rodzeństwa pozostaje na wsi, nie chce uprawiać ziemi. Szuka dla siebie zajęcia w milicji, gminie, a potem strzyże ludzi. Trzej jego bracia, Antek, Stasiek i Michał wyruszają w świat, by skosztować miastowego życia. O tym wszystkim dowiadujemy się z jego opowieści, bo Szymon, który opowiada nam historię swojej rodziny jest już starym człowiekiem. Pragnie wybudować rodzinny grób na osiem kwater i dożyć do śmierci. Chce, żeby zmieścili się w nim jego bracia z żonami i on sam:

Wybudować grób. To się tylko tak mówi. A kto nie budował, ten nie wie, co taki grób kosztuje. Prawie tyle co dom. Choć grób, mówią, też dom, tylko że na tamto życie. Bo wieczność nie wieczność, a swój kąt powinien człowiek mieć.

Jednak budowanie grobu ma nie tyle wymiar familiarny, co głównie terapeutyczny. Szymon Pietruszka budując grób, pragnie pogodzić się z własnym życiem, a więc i nadchodzącą śmiercią. A nie może tego dokonać w inny sposób, jak godząc się z rodziną i odzyskując własne korzenie. Zatem szukanie własnej tożsamości oznacza opowiadanie o swojej burzliwej młodości, służbie w partyzantce, życiu po wojnie, rodzinnych niesnaskach, topografii rodzinnej miejscowości, a przede wszystkim swojej rodzinie i wiejskich obyczajów.

I tak przy okazji opowieści o dziadku Kasperze, Myśliwski serwuje nam jedną z najzabawniejszych i najsprawniej napisanych anegdot w historii literatury polskiej. A mianowicie, dziadek Szymona za ratowanie powstańców dostał papiery na ziemię. Niestety zakopał je w miejscu, które nie śniło się najstarszym filozofom ze sobą włącznie. Kopał więc ojciec, potem dołączył do niego Szymon. Niestety nigdzie nie było upragnionego skarbu. Potem nawet naścielili dziadkowi grochowin, żeby nie spał w nocy, tylko myślał o papierach, ale to także nie pomagało. Co kilka lat przenosili budę psa, wpadając na genialny pomysł, że to właśnie tam są zakopane gwarantujące majętność, papiery dziadka. Pies tyle razy zmieniał miejsce zamieszkania, że w końcu zgłupiał i uciekł. Naturalnie po śmierci dziadka, ojciec kopał dalej. W sadzie, ogrodzie, wjeździe na podwórze. Chciał nawet kopać w chałupie, ale matka mu zabroniła. Oczywiście nigdy nie znalazł papierów dziadka, jednak całe swoje życie podporządkował kopaniu nowych dołów i rzecz jasna, zakopywaniu starych.

Tego typu historii jest w powieści mnóstwo. Jednak celem Myśliwskiego nie jest tylko opowiedzenie skomplikowanych i burzliwych losów polskiej, powojennej wsi. Opowieść Szymona ma także charakter samooczyszczenia. Wskrzeszając Ducha Opowieści, bohater przechodzi bodaj najważniejszą lekcję w swoim życiu. Bo nie można zbudować własnej tożsamości odwracając się plecami do tego, co nas określa. A przecież na jego oczach tradycyjna wieś przestaje istnieć. Zanikają dawne obyczaje, więzi międzyludzkie. Odchodzi w zapomnienie tak ważny dla etosu wsi kodeks uniwersalnych wartości. Dlatego Szymon buntuje się po raz drugi. Wieś jako przedmiot jego niechęci i żalu staje się nagle punktem scalającym przeszłość z teraźniejszością. Szymon sprzeciwia się tym razem wkraczającej do wsi nowoczesności. Narzędziem buntu jest pielęgnowanie wspomnień, a celem pracy odkrycie niedostrzegalnej kiedyś głębi i wielowarstwowej kultury chłopskiej.

Powieść kończy powtórzona tak, jak na początku potrzeba wybudowania wspólnego grobu. Potrzeba scalenia na nowo utraconych po drodze wartości. Wszak w idei zbudowania grobu nie idzie o jego fizyczną obecność, a powrót po latach tułaczki do ziemi-domu jako miejsca urodzenia:

Grób mam zamiar budować. Osiem kwater, żebyśmy się wszyscy pomieścili. Może Antek, Stasiek zechcą z nami leżeć. Mówi się, niech mu ziemia lekką będzie. To gdzie o im będzie lżejsza. Mówi się, że gdzie człowiek się urodzi, ziemia jego kołyską i śmierć jakby cię z powrotem do niej tylko położyła. I buja cię, buja, aż stajesz się znów nie narodzony, nie poczęty.

Dawid Miedziocha

• Karl – Markus Gauss – „Mieszkańcy Roany odchodzą pogodnie”
• Ludzie na księżycu - wizja z początku XX wieku
• „Gdy chcieliśmy być wolni. Ursus w latach 1980-89”
• Muzeum niewinności o Turcji
• Komiks w Polsce – sztuka drugiej kategorii

Poleć tekst:

dodaj do wykop.pl

blip

facebook

wyślij link

drukuj

rss komentarze

mapa

śledzik

oceń tekst 1 2 3 4 5 6

ocena użytkowników

średnia: 5.3

Komentarze użytkowników (0) Dodaj nowy komentarz

Polecane tematy

Afera WikiLeaks stawia Biały Dom w trudnym...

Od ubiegłej niedzieli światem polityki międzynarodowej wstrząsa afera WikiLeaks. Rzeczona witryna opublikowała blisko 90 tysięcy dokumentów dotyczących realiów wojny afgańskiej,...

Gorące lato w Iranie

Problemy Iranu, to nie tylko sankcje Zachodu i kontrowersyjny program nuklearny. W kraju tym aż roi się od konfliktów, których jednymi z głównych przyczyn są: sprzeciw rozmaitych...

Geopolityczne skutki eksploatacji gazu łupkowego w...

Eksploatacja zasobów gazu łupkowego jest w Polsce tematem politycznym, co niesienie za sobą zagrożenie związane z wykorzystywaniem go w rywalizacji pomiędzy poszczególnymi partami...