Najważniejszym państwem regionu jest Kazachstan, zarazem drugi po Rosji producent ropy naftowej spośród krajów WNP, a w obszarze kaspijskim natomiast największy producentem i eksporterem tego surowca. Ze względu na tak ogromne zasoby Kazachstan bywa nazywany „drugim Kuwejtem”, a wciąż odkrywane nowe złoża dodatkowo potwierdzają tę opinię. Jak dotychczas najobfitsze zasoby ropy zostały zlokalizowane w 1979 r. u wybrzeży Morza Kaspijskiego w pobliżu Tengizu. Okazało się, że są to największe złoża tego surowca na świecie, detronizując tym samym ropę z Prudhoe Bay na Alasce[1] . Potencjał wzrostowy zarówno wydobycia, jak i eksportu kazaskiej ropy jest ogromny - do 2015 r. władze przewidują podwojenie obu wskaźników, problemem pozostaje tylko kwestia znalezienia odpowiedniej ilości szlaków tranzytowych. Obecnie 80% surowca jest eksportowane poprzez terytorium Rosji, ale Astana od kilku lat próbuje realizować strategię dywersyfikacji dróg eksportu surowca. 4,8 mln ton ropy popłynęło w 2007 r. do Chin, ale obawy Astany przed nadmiernym zwiększaniem wpływów chińskich nie czynią tego kierunku priorytetowym. W ramach polityki dywersyfikacji tras przesyłu Kazachstan rozważa przede wszystkim transport ropy przez Morze Kaspijskie i dalej na Zachód przez Kaukaz, na co niechętnym okiem spogląda Moskwa, która chciałaby zachować monopol na tranzyt kazaskiego surowca do Europy.

Pewne przeszkody w eksporcie ropy kanałem kaukaskim stwarza również stanowisko Azerbejdżanu, który w pierwszej kolejności pragnie wykorzystywać istniejące ropociągi, zwłaszcza rurociąg Baku – Tbilisi – Ceyhan (BTC), do transportu własnej ropy. Równolegle między Azerbejdżanem a Kazachstanem toczy się spór o optymalne trasy eksportu, postrzegane odmiennie na tle konfliktu interesów przedsiębiorstw z branży surowcowej. Z punktu widzenia Astany najlepsza trasa eksportu wiedzie szlakiem kolejowym z Baku do gruzińskiego terminalu Batumi, będącego własnością KazMunaiGazu, kazaskiego monopolisty naftowo – gazowego. Z kolei Azerbejdżan stawia na inny z gruzińskich terminali, w Kulewi, nad którym kontrolę sprawuje azerska państwowa firma naftowa SOCAR[2] .

Opór Azerbejdżanu wobec tranzytu ropy będzie jednak w przyszłości zapewne malał, proporcjonalnie do kurczenia się zasobów własnych surowca. Niezależnie od tego, nieoczekiwany postęp w sprawie udostępniania infrastruktury przesyłowej przyniosła wojna gruzińsko – rosyjska, która podziałała jak katalizator na zainteresowane podmioty. 13 października 2008 r. po raz pierwszy od 2001 r. rozpoczęto dostawy ropy z kazaskiego Tengizu do Azerbejdżanu. Ubiegłoroczny konflikt w Gruzji postawił pod znakiem zapytania przyszłość Azerbejdżanu jako kraju tranzytowego oraz osłabił jego pozycję przetargową, więc otwarcie BTC dla kazaskiej ropy stało się dla Baku sposobem na zwiększenie przesyłowej wiarygodności. W całej sytuacji istotną rolę odegrały Stany Zjednoczone, które najprawdopodobniej były architektem wspomnianego porozumienia, gdyż zostało poprzedzone serią wizyt w Baku i Astanie najwyższych amerykańskich oficjeli. Wojna gruzińsko – rosyjska podważyła pozycję USA w regionie kaspijskim, jednak swoim dyplomatycznym zaangażowaniem udowodniły one, że nadal traktują dywersyfikację dostaw surowców przez Kaukaz jako ważny aspekt polityki zagranicznej, jednocześnie wysyłając sygnał Kremlowi, że nie zamierzają rezygnować z wpływów w rejonie Morza Kaspijskiego[3].

W niecały miesiąc po uruchomieniu dostaw z Tengizu do Azerbejdżanu, na szczycie energetycznym w Baku doszło do podpisania dwustronnej umowy kazachsko – azerskiej ustalającej zasady transportu ropy przez Morze Kaspijskie do Baku, co stanowi kolejny dowód zacieśniania energetycznej współpracy regionalnej.

Innym gigantem surowcowym w rejonie Azji Środkowej jest Turkmenistan, zwany „krajem gazu ziemnego”. Bez wątpienia turkmeńskie złoża tego surowca są ogromne, choć pojawiające się szacunki są dość rozbieżne. Dotychczas zachodnie źródła oceniały wielkość rezerw na 8 mld m3 , podczas gdy rodzime kalkulacje sięgały nawet 20 mld m3 . W ubiegłym roku na zlecenie władz w Aszchadabadzie niezależna firma audytowa oceniła wielkość jednego tylko złoża Jolotan w pobliżu granicy z Afganistanem na 6 bln m3 , zastrzegając przy tym, że jego rezerwy mogą wynosić nawet 14 mld m3 . Ilość posiadanego przez Turkmenistan gazu jest ważna szczególnie dla Europy, gdyż możliwości udziału Turkmenistanu w projekcie Nabucco są uzależnione od zobowiązań poczynionych wcześniej wobec Rosji i w mniejszym stopniu wobec Chin i Iranu. Jak na razie z zasobów turkmeńskiego gazu korzystała przede wszystkim Rosja, sprzedając w ramach reeksportu surowiec na rynkach europejskich z ogromnym przebiciem, choć trzeba zauważyć, że od niedawna stawka płacona przez Gazprom systematycznie powiększa się. Moskwa zamierza w ten sposób odciągnąć Turkmenistan od pokusy eksportu gazu do Europy alternatywnymi szlakami omijającymi terytorium Rosji. Co jednak ważne zakontraktowany gaz dla Rosji, Chin i Iranu nie obejmuje złoża Jolotan i można się spodziewać w najbliższym czasie dyplomatycznej walki o dostęp do nich, zwłaszcza, że ukraińsko-rosyjski konflikt gazowy przyspieszył działania na rzecz budowy gazociągu Nabucco.

W grze o surowce pewną rolę odgrywa również Uzbekistan, choć jego zasoby nie są tak obfite, jak opisanych wcześniej sąsiadów. Cały eksportowany gaz jest przesyłany obecnie za pośrednictwem Rosji, aczkolwiek Europa chętnie widziałaby uzbecki gaz płynący rurami Nabucco. Ubiegłoroczne ochłodzenie stosunków uzbecko – rosyjskich niektórzy politycy europejscy próbowali wykorzystać do nakłonienia prezydenta Karimowa do udziału w projekcie Nabucco, chociażby wizytujący Taszkent w listopadzie prezydent Bułgarii. Podjęte kroki zaowocowały jednak deklaracją Karimowa o podtrzymaniu wyłącznego eksportu gazu via Rosja, czyli odwrotną do oczekiwanej przez Pyrwanova. Fakt ten został w Moskwie doceniony i w styczniu 2009 r. stolicę Uzbekistanu odwiedził prezydent Miedwiediew oraz szef Gazpromu, Aleksiej Miller. Z ust tego drugiego padły trzy ważne zapewnienia: o przejściu na rynkowe ceny gazu, o współpracy rosyjsko – uzbeckiej w poszukiwaniu nowych złóż surowca oraz stwierdzenie o istotnym znaczeniu Uzbekistanu jako kraju tranzytowego, zwłaszcza gazu z Turkmenistanu.

W walce o azjatyckie surowce nic nie wydaje się dziś przesądzone. Woja w Gruzji oraz styczniowy konflikt gazowy miedzy Ukrainą a Rosją tylko zintensyfikowały aktywność zainteresowanych stron w Azji Środkowej i wiele wskazuje, że w najbliższym czasie tempo działań nie będzie spadać.


Przypisy:
[1] G. Capisani, Nowe państwa Azji Środkowej, Warszawa 2004
[2] A. Jarosiewicz, Transport ropy przez Kaukaz jako priorytet w kazaskiej polityce eksportu ropy, 24.06.2008 www.osw.waw.pl/pub/komentarze/2008/080624/Komentarze06.htm
[3] Jarosiewicz, Kazaska ropa bliżej ropociągu Baku – Tbilisi – Ceyhan, 23.10.2008, www.osw.waw.pl/pub/BiuletynOSW/2008/0810/081023/TnW03.htm

Źródła m.in.:

Capisani G., Nowe państwa Azji Środkowej, Warszawa 2004.
Jarosiewicz, Kazaska ropa bliżej ropociągu Baku – Tbilisi – Ceyhan, 23.10.2008, www.osw.waw.pl/pub/BiuletynOSW/2008/0810/081023/TnW03.htm
Jarosiewicz A., Transport ropy przez Kaukaz jako priorytet w kazaskiej polityce eksportu ropy,24.06.2008, http://osw.waw.pl/pub/Komentarze/2008/080624/Komentarze06.htm
www.wnp.pl, www.wnp.pl, www.wyborcza.pl, www.money.pl